Musicus van de maand mei: Richard Wagner
Artikel gepost op 31 May 2016

Door: Wout Bekhuis

 

Begin deze maand, tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei, gingen in heel Nederland de gedachten uit naar de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Hoewel tijdens de Nationale Herdenking ook slachtoffers worden herdacht van oorlogssituaties en vredesmissies nadien, blijft deze periode waarin het antisemitisme hoogtij vierde toch een beetje de hoofdgedachte.

 

Antisemitisme heeft ook een rol gespeeld in de wereld van muziek en als we het hebben over antisemitische componisten kom je al heel snel uit bij de meest prominente componist uit deze categorie: Richard Wagner (1813-1883).

 

Decennia lang zijn de werken van Wagner niet uitgevoerd in Israël. In november 1938, nadat in Duitsland de Kristallnacht had plaatsgevonden, werd in Palestina door het Palestijns Symfonie Orkest besloten de prelude van Wagners Der Meistersinger von Nürnberg van de programma’s  van de eerste concertseries van het seizoen te schrappen. Sindsdien konden muzikale instellingen in Palestina en in heel Israël geen werken van Wagner uitvoeren zonder daarbij een grote oproer te veroorzaken. Het schrappen van Wagners stuk diende ter veroordeling van het beleid van Nazi-Duitsland en de gebeurtenissen rond de Kristallnacht. Wagner werd mede hierdoor de meest prominente en problematische symbool van de nalatenschap van Nazi-Duitsland. Waar komt de afkeer van het Israëlische volk tegen Wagner vandaan en waarom kunnen zijn werken daar al zo lang niet onder normale omstandigheden worden uitgevoerd?

 

Wagner produceerde naast muzikale composities ook geschriften waarin hij zijn afkeer uitte tegen de bestaande sociale structuur destijds, waarin een specifieke groep van etnische minderheden floreerde zoals dat nog niet eerder in Europa was voorgekomen: de Joden. Wagners meest beroemde schimprede tegen de Joden is het in 1850 onder het pseudoniem K. Freigedank uitgebrachte Das Judentum in der Musik. In dit werk tracht Wagner het zogenaamde aangeboren gebrek aan (muzikaal) talent te bewijzen door middel van een analyse van Joodse muziek. Zijn zogenaamde bewijs hiervoor bestond vooral uit negatieve commentaren op typisch Joodse gedragingen, kleding en uiterlijk. Hij eindigde het werk met een oproep tot aflossing van de Joden door middel van vernietiging.

 

Dat Wagner in Israël een symbool werd van het nalatenschap van Nazi-Duitsland is het resultaat van historische gebeurtenissen in combinatie met een emotionele houding. In de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw was Wagner de populairste operacomponist, waardoor mensen in Duitsland en Oostenrijk wel in aanraking móésten komen met Wagners werk. Ook ontving Adolf Hitler veel warmte van Wagners weduwe Cosima en de rest van de familie. De Joden die de concentratiekampen in de Tweede Wereldoorlog overleefd hebben, hebben wellicht de tonen van Wagners muziek uit de ramen van Nazi-officiers horen klinken. De Nazi’s luisterden naast Wagner ook veel naar componisten als Beethoven, Liszt, Mozart en Bach, maar geen enkele componist publiceerde zulke schaamteloze antisemitische werken als Wagner en geen families van andere componisten omarmden het Nationaalsocialisme met zoveel warmte als die van Wagner.

 

Muziek wekt, misschien wel meer dan welke andere artistieke middelen dan ook, sterke emoties op. Wagners muziek versterkt de emoties van zijn aanbidders en verstoort de kalmte van zijn haters. Wagner is door de omstandigheden in de eerste helft van de twintigste eeuw, de timing van zijn ongekende populariteit en zijn persoonlijke en familiale antisemitische uitingen een componist geworden die, vooral nog in Israël, symbool staat voor gebeurtenissen die decennia na zijn dood plaatsvonden.

Huctijd:
Maandag13:00 - 16:00Sonja
Dinsdag13:00 - 16:00Roselinde
Woensdag10:00 - 13:00Diantha
Donderdag13:00 - 16:00Olaf
Vrijdag10:00 - 13:00Marjolein
Postadres:
Muntstraat 2A, 3512 EV Utrecht
Bezoekadres:
Kromme Nieuwegracht 20 kamer 3.11
E-mail:Telefoon:
hucbald@hucbald.nl030-253 9345